Apostil — Gaaga konwensiýasyna agza döwletde berlen resmi resminamanyň başga bir agza döwletde goşmaça konsullyk tassyklamasyna zerurlyk bolmazdan hakyky hasaplanmagyny üpjün edýän tassyklama möhrüdir; Türkiýe 1985-nji ýyldan bäri konwensiýa agza. Resminama Gaaga konwensiýasyna agza bolmadyk döwletden gelse, apostiliň ýerine konsullyk tassyklama zynjyry işleýär. Haýsy resminama apostil, haýsysyna konsullyk zynjyry gerekdigi we haýsy tertipde (ilki terjime ýa-da ilki apostil) barylýandygy ýagdaýa görä üýtgeýär.
Apostil Näme?
Apostil — bir döwletde berlen resmi resminamanyň başga bir döwletde goşmaça konsullyk tassyklamasyna zerurlyk bolmazdan hakyky hasaplanmagyny üpjün edýän halkara tassyklama möhrüdir. Fransuz dilinden gelen bu adalga, agza döwletleriň arasynda resmi resminamalaryň dolanyşygyny ýeňilleşdirmek üçin ulanylýan standart tassyklama görnüşini aňladýar.
Apostiliň näme edýändigini we näme etmeýändigini tapawutlandyrmak möhümdir: apostil resminama gol çeken ýa-da möhür basan edaranyň ygtyýarlygyny we goluň/möhüriň hakykylygyny tassyklaýar. Resminamanyň mazmunynyň dogrudygyny tassyklamaýar — ýagny diplom apostillenende, ony beren okuw jaýynyň we goluň hakykydygy tassyklanýar; diplomyň ylmy mazmuny bolsa aýratyn mesele (bu, mysal üçin, iş rugsady prosesinde diplomyň ykrar edilmegi mowzugyna girýär).
Fiziki taýdan apostil köplenç resminamanyň yzky tarapyna ýa-da goşundysyna berkidilýän standart, inedördül şekilli blankdyr — onda resminama belgisi, ony beren edara, sene we wezipeli adamyň ady ýaly belli meýdanlar bolýar. Bu standart format konwensiýa agza her döwletde şol bir görnüşde ykrar edilýär: türk apostili nähili görünse-de, meselem nemes ýa-da kanada apostili hem şol bir esasy gurluşa eýedir. Bu standartlaşdyrma apostil ulgamynyň esasy maksadydyr: resminamany barlaýan edara daşary ýurt resminamasynyň hakykylygyny her gezek aýratynlykda barlamaly bolmaýar.
Gaaga Konwensiýasynyň Çyzgysy
Apostil ulgamynyň esasyny 1961-nji ýyldaky «Daşary ýurt resmi resminamalarynyň kanunlaşdyrylmagy talabyny ýatyrmak hakyndaky» Konwensiýa düzýär — gysgaça Gaaga apostil konwensiýasy. Türkiýe bu konwensiýa 1985-nji ýylda agza boldy (16.09.1984-nji ýyldaky Resmi Gazetde çap edildi, 29.09.1985-nji ýylda güýje girdi). Konwensiýanyň manysy ýönekeý: iki döwlet hem konwensiýa agza bolsa, olaryň biri beren resmi resminama bir standart möhür (apostil) bilen beýlekisinde göni hakyky hasaplanýar — resminamanyň ýene-de şol döwletiň ilçihanasy ýa-da konsullygy tarapyndan tassyklanmagy zerur däl.
Türkiýede apostil möhrüni goýmaga ygtyýarly edaralar iki topara bölünýär:
- Administratiw resminamalar üçin: welaýat merkezlerinde welaýat häkimlikleri (häkim ýa-da onuň ygtyýar beren orunbasary), etraplarda etrap häkimlikleri.
- Kazyýet resminamalary üçin: agyr jenaýat kazyýeti ýerleşýän merkezlerdäki adalat komissiýasynyň başlyklyklary.
Bir nokady aýratyn nygtamak gerek: notariuslar apostil möhrüni bermeýär. Notariusyň wezipesi resminamany düzmek, tassyklamak ýa-da terjimäni tassyklamakdan ybarat; apostil möhri bolsa bu notarial prosesden soň, degişli administratiw ýa-da kazyýet edarasy tarapyndan aýratyn goýulýar. (Resmi çeşme: Türkiýe Respublikasynyň Daşary Işler Ministrligi.)
Konwensiýa agza döwletleriň sany wagtyň geçmegi bilen üýtgäp biler — täze döwletler goşulýar, käbir döwletler öz şertlerini goýýar. Şonuň üçin «şu ýa-da beýleki döwlet apostil konwensiýasyna agzamy?» diýen soraga jogaby her ýüz tutmazdan öň häzirki resmi çeşmeden (Halkara hususy hukuk boýunça Gaaga konferensiýasy ýa-da Türkiýäniň Daşary Işler Ministrligi) aýratyn tassyklanmaly — geçen ýyl güýçli bolan maglumat bu ýyl üýtgän bolup biler. Mundan başga-da, käbir resminama görnüşlerinde (aýratyn-da sudlulyk hakyndaky kepilnama ýaly belli resmi ýazgylarda) elektron apostil (e-apostil) tejribesi hem ornaşdyryldy; bu fiziki möhrüň sanly görnüşi bolup, ony onlaýn barlamak bolýar.
Haýsy Resminamalara Apostil Gerek?
Gaaga konwensiýasynyň çäginde apostil goýlup bilinjek resminama görnüşleri umumy taýdan şeýle toparlanýar:
- Prokuratura, kazyýet kätipligi ýa-da kazyýet resmisi tarapyndan düzülen resminamalar (kazyýet kararlary, sudlulyk hakyndaky kepilnamalar ýaly),
- Administratiw resminamalar (dogluş, nika, aradan çykma ýaly raýat ýagdaýy hasaba alyş resminamalary),
- Notarial resminamalar (notariusyň öňünde düzülen ynanç haty, arza ýaly resminamalar),
- Şahsy hilinde gol çekilen resminamalara goýlan resmi tassyklamalar (mysal üçin, notarial tassyklanan gol).
Daşary ýurtdan Türkiýä getirilýän daşary ýurt resminamalarynda apostil iň köp şu resminama görnüşlerinde duş gelýär: dogluş şahadatnamasy, nika şahadatnamasy, aýrylyşyk karary, diplom we talyplyk resminamalary, sudlulyk hakyndaky kepilnama, ynanç haty, kompaniýa/söwda sanaw resminamalary. Tersine hem dogry: Türkiýede berlen resminama daşary ýurtda ulanyljak bolsa (mysal üçin, türk notariusyndan alnan ynanç haty başga bir döwletde görkeziljek bolsa), şol bir many bilen türk edaralary tarapyndan bu resminama apostil goýulýar — apostil zynjyry iki ugurda-da işleýär.
Emma haýsy resminama apostil gerekdigi resminamanyň görnüşine, berlen döwletine we ulanyljak işe görä üýtgeýär — şonuň üçin ýeke-täk umumy sanaw bermek ýalňyş düşünje döredip biler; her iş öz çäginde bahalandyrylýar. Mysal üçin, käbir döwletlerde berlen dogluş şahadatnamalary eýýäm köp dilli standart formatda berilýär (halkara maşgala depderçeleri mysalynda bolşy ýaly) we bu ýagdaýda apostile asla zerurlyk bolmazlygy mümkin; başga bir resminama görnüşinde bolsa apostil hökmany bolup biler. Şonuň ýaly-da, haýsy edaranyň (mysal üçin uniwersitet ýa-da kazyýet) resminamany apostilli ýa-da apostilsiz kabul edýändigi hem üýtgäp biler — bu düşnüklilik diňe resminamanyň görkeziljek edarasyna görä kesgitlenýär.
Apostil Bolmasa Näme Bolýar? Konsullyk Tassyklamasy
Apostil ulgamy diňe Gaaga konwensiýasyna agza döwletleriň arasynda işleýär. Resminama konwensiýa agza bolmadyk döwletde berlen bolsa, apostil möhri bu resminama üçin many aňlatmaýar — onuň ýerine konsullyk tassyklama zynjyry işe girýär.
Konsullyk tassyklamasy apostile garanda has köp basgançakly prosesdir: resminama ilki berlen döwletindäki ygtyýarly ýerli edaralar tarapyndan (adatça degişli ministrlik we şol döwletiň daşary işler ministrligi) tassyklanýar, soňra şol döwletdäki türk konsullygy (ýa-da prosesiň ugruna görä, Türkiýedäki şol döwletiň wekilhanasy) tarapyndan soňky tassyklama berilýär. Apostil bilen konsullyk tassyklamasy biri-biriniň ornuny tutmaýar — agza döwletden gelen resminamadan goşmaça konsullyk tassyklamasy talap edilmeýär; agza bolmadyk döwletden gelen resminama apostillenip bilinmeýär.
Amalda bu şuny aňladýar: resminamanyň haýsy ýoldan geçjekdigi ilki bilen onuň haýsy döwletde berlendigi we şol döwletiň Gaaga konwensiýasyna agzalygy soragy bilen başlaýar. Agza döwletleriň sanawy wagtyň geçmegi bilen üýtgäp biljekdigi üçin, ýüz tutmazdan öň häzirki ýagdaýy tassyklamak möhümdir.
Konsullyk tassyklama zynjyry, has köp edara gatnaşýandygy we her edaranyň öz garalyş möhleti bolýandygy üçin, adatça apostile garanda has köp wagt alýar. Käbir döwletlerde resminama ilki notariusa meňzeş ýerli edara tarapyndan, soňra degişli ministrlik, soňra daşary işler ministrligi tarapyndan tassyklanmaly we diňe şondan soň konsullyk basgançagyna ýetip biler; käbir döwletlerde basgançaklaryň sany azdyr. Basgançaklaryň sany we tertibi döwletden döwlete tapawutlanýandygy üçin, konsullyk tassyklamasyny talap edýän işde möhlet meýilnamalaşdyrmak apostilli işe garanda has ätiýaçly geçirilmeli — konsullyk tassyklamasyny soňky pursada goýmak arza tertibini kynlaşdyryp biler.
Notarial Tassyklama we Kasam Içen Terjime Tertibi
Apostil (ýa-da konsullyk tassyklamasy) resminamanyň gelip çykan döwletindäki resmiligini tassyklaýar — ony türk diline terjime edip bermeýär. Daşary ýurt dilindäki resminama Türkiýede resmi işde ulanyljak bolsa, ony aýratyn kasam içen terjimeçi türk diline terjime edýär we bu terjime adatça notarial hem tassyklanýar.
Bu ýerde köp garyşdyrylýan nokat tertipdir: terjime apostilden öň edilmelimi, soňmy? Amalda iki çemeleşme-de görülýär — käbir işlerde ilki daşary ýurt resminamasyna apostil goýulýar, soňra apostil möhri bilen bilelikde tutuş resminama türk diline terjime edilýär (şeýlelikde apostiliň bardygy terjimede-de görünýär); käbir işlerde bolsa tertip başgaça bolup biler. Dogry tertip resminamanyň görnüşine we onuň görkeziljek edarasyna görä üýtgeýär — şonuň üçin bu ýerde ýeke-täk «ilki muny, soň muny et» diýen taýýar resept bermegiň ýerine, tertibiň her ýagdaý üçin aýratyn anyklaşdyrylmalydygyny nygtaýarys. Nädogry tertipde gitmek taýýarlanan resminamanyň edara tarapyndan kabul edilmezligine we prosesiň başdan gaýtalanmagyna sebäp bolup biler.
Kasam içen terjimeçiniň wezipesini hem anyklaşdyrmak gerek: kasam içen terjimeçi — notariusyň öňünde kasam içen, resmi resminamalary terjime etmäge ygtyýarly hünärmen; ol terjime eden tekstiniň astyna gol we möhrüni goýýar. Bu gol adatça soňra notarius tarapyndan tassyklanýar — ýagny «kasam içen terjime» bilen «notarial tassyklanan terjime» köplenç yzly-yzyna gelýän, biri-birini doldurýan iki basgançakdyr, birmeňzeş zat däl. Haýsy edaranyň diňe kasam içen terjimäni, haýsysynyň notarial tassyklanan terjimäni talap edýändigi hem edara görä üýtgeýär; käbir arzalarda apostiliň we tassyklanan terjimäniň bilelikde, ýeke-täk bir resminama toplumy hökmünde görkezilmegi garaşylýar.
Ýaşaýyş we Iş Rugsady Arzasyndaky Orny
Apostil (ýa-da konsullyk tassyklamasy) we kasam içen terjime daşary ýurtlularyň Türkiýedäki iň köp duş gelýän iki arza görnüşinde-de gündeme gelýär:
- Ýaşaýyş rugsady arzasynda: aýratyn-da maşgala ýaşaýyş rugsady ýaly kategoriýa üýtgeşmelerinde görkezilýän dogluş, nika ýa-da aýrylyşyk ýaly daşary ýurt gelip çykyşly resminamalar apostilli (ýa-da konsullyk tassyklamaly) we türkçe kasam içen terjimeli görkezilýär.
- Iş rugsady arzasynda: daşary ýurtly işgäriň diplomy, iş tejribesi kepilnamasy ýaly daşary ýurt gelip çykyşly resminamalar meňzeş tassyklama we terjime prosesinden geçýär; arza prosesiniň umumy çyzgysy üçin Çet ýurtlular üçin iş rugsady ýüz tutmasy makalamyza seredip bilersiňiz.
Iki arza görnüşinde-de haýsy resminamanyň apostil/konsullyk zynjyryndan geçmelidigi we haýsy tertipde terjime edilmelidigi işiň häsiýetine görä üýtgeýär — durmuş guran jübüt bolmagy, maşgala birleşmegi, haýsy döwletden gelinýändigi, haýsy kategoriýa ýüz tutulýandygy ýaly üýtgeýänler resminama sanawyna we tertibine göni täsir edýär. Ýene bir üýtgeýän resminamanyň «hereket ediş möhletidir»: käbir edaralar apostilli/tassyklanan resminamanyň berlen senesinden başlap belli bir möhletiň içinde görkezilmegine garaşyp biler; bu möhlet gutarsa, resminamany täzeden almak we täzeden tassyklamak zerur bolup biler. Şuňa meňzeş jikme-jiklikler prosesiň näçe wagt dowam etjekdigine göni täsir edýär.
Bu makalanyň maksady resminama zynjyrynyň umumy çyzgysyny bermekdir; öz işiňize gabat gelýän anyk resminama sanawy we tertibi işiňiziň aýratynlyklaryna görä aýratyn anyklaşdyrylmaly. Ýaşaýyş rugsady prosesiniň umumy çyzgysy üçin: Ýaşaýyş Rugsady Maslahaty; iş rugsady tarapynda: Iş Rugsady Maslahaty.
Apostil prosesini özümiz amala aşyrmaýarys — bu welaýat/etrap häkimliginiň ýa-da konsullygyň ygtyýaryndaky resmi prosesdir. Ýöne arzaňyza alyp barýan resminamalary taýýarlamakda, haýsy resminamanyň haýsy tassyklama zynjyryndan geçmelidigini anyklaşdyrmakda we prosesiň dogry tertipde dowam etmeginde ýanyňyzdadyrys — doly bolmadyk ýa-da nädogry tertiplenen resminama toplumy arzanyň gijikmegine ýa-da täzeden taýýarlanmagyna sebäp bolup biler.